Οι μινωικές Αρχάνες

Οι Αρχάνες υπήρξαν ένα από τα σημαντικότερα κέντρα του μινωικού πολιτισμού (περ. 2700–1100 π.Χ.). Στην καρδιά της σύγχρονης κωμόπολης, οι ανασκαφές του Γιάννη και της Έφης Σακελλαράκη έφεραν στο φως τα λείψανα ενός μεγάλου ανακτορικού κτηρίου — γνωστού συχνά ως Ανάκτορο των Αρχανών — με επιμελημένη τοιχοδομία, τοιχογραφίες και αρχείο, στοιχεία που δείχνουν ότι η πόλη ήταν σημαντικό διοικητικό και θρησκευτικό κέντρο, στενά συνδεδεμένο με την Κνωσό, μόλις 10 χλμ. βορειότερα.

Η νεκρόπολη του Φουρνιού

Στον λόφο Φουρνί, βορειοδυτικά της κωμόπολης, βρίσκεται ένα από τα σημαντικότερα προϊστορικά νεκροταφεία του Αιγαίου, σε χρήση για πάνω από 1.200 χρόνια (περ. 2400–1200 π.Χ.). Οι θολωτοί τάφοι, τα ταφικά κτήρια και τα πλούσια κτερίσματα — χρυσά κοσμήματα, σφραγίδες, ελεφαντόδοντο και εισηγμένα αιγυπτιακά αντικείμενα — αφηγούνται την ιστορία μιας εξαιρετικά εύπορης κοινωνίας. Στον Θολωτό Τάφο Α βρέθηκε ασύλητη η ταφή μιας Μινωίτισσας αρχόντισσας (μιας «ιέρειας-βασίλισσας») με τους χρυσούς θησαυρούς της ανέπαφους.

Ανεμόσπηλια — μια συγκλονιστική ανακάλυψη

Στη βόρεια πλαγιά του Γιούχτα, το ιερό των Ανεμοσπηλιών έδωσε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ευρήματα της αιγαιακής αρχαιολογίας. Το κτήριο καταστράφηκε από σεισμό γύρω στο 1700 π.Χ., και στο εσωτερικό του οι ανασκαφείς βρήκαν ανθρώπινα λείψανα που πολλοί μελετητές ερμηνεύουν ως ένδειξη ανθρωποθυσίας που διακόπηκε από τον ίδιο τον σεισμό — ένα μοναδικό και δραματικό στιγμιότυπο μιας καταστροφικής στιγμής της Εποχής του Χαλκού.

Γιούχτας — το ιερό βουνό

Στην κορυφή του Γιούχτα λειτουργούσε ένα από τα αρχαιότερα και σημαντικότερα μινωικά ιερά κορυφής, σε χρήση επί αιώνες. Από μακριά, το περίγραμμα του βουνού θυμίζει χαρακτηριστικά ξαπλωμένο κεφάλι, που η μεταγενέστερη παράδοση ταύτισε με τον κοιμώμενο — ή θαμμένο — Δία, αφού οι Κρήτες υποστήριζαν ότι ο θεός γεννήθηκε και πέθανε στο νησί τους.

Από την αρχαιότητα έως τους Βενετούς

Η περιοχή συνέχισε να κατοικείται στη γεωμετρική, αρχαϊκή, κλασική και ρωμαϊκή περίοδο. Λείψανα υδραγωγείων δείχνουν ότι τα νερά των Αρχανών υδροδοτούσαν την Κνωσό και αργότερα το Ηράκλειο — οι Βενετοί και, τον 19ο αιώνα, οι Αιγύπτιοι έχτισαν υδραγωγεία στην ίδια διαδρομή, τμήματα των οποίων σώζονται στο Καρυδάκι.

Κατά τη Βενετοκρατία (1204–1669) οι Αρχάνες εξελίχθηκαν σε ακμαία οινοπαραγωγική πολιτεία· πολλά από τα παλαιότερα σωζόμενα σπίτια και εκκλησίες της χρονολογούνται σε αυτή την εποχή. Ο μικρός ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ (Ασώματος), με τοιχογραφίες του 1315, είναι από τους ωραιότερους τοιχογραφημένους ναούς της περιοχής.

Οθωμανική περίοδος και αγώνες για την ελευθερία

Στα χρόνια της Οθωμανικής κυριαρχίας οι Αρχάνες παρέμειναν προπύργιο της κρητικής ταυτότητας και συμμετείχαν ενεργά στις πολλές εξεγέρσεις του νησιού, μεταξύ αυτών και στη μεγάλη επανάσταση του 1866. Στα τέλη του 19ου αιώνα οι Αρχάνες ήταν από τις πλουσιότερες αγροτικές κωμοπόλεις της Κρήτης, γεγονός που εξηγεί το αξιοσημείωτο απόθεμα νεοκλασικών και παραδοσιακών αρχοντικών τους.

Η απαγωγή του στρατηγού Κράιπε

Τον Απρίλιο του 1944, στη διάρκεια της Κατοχής, οι Αρχάνες βρέθηκαν στο επίκεντρο μιας από τις διασημότερες ειδικές επιχειρήσεις του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Γερμανός στρατηγός Χάινριχ Κράιπε, διοικητής της 22ης Μεραρχίας με έδρα τις Αρχάνες, απήχθη κοντά στο χωριό από ομάδα με επικεφαλής τους Βρετανούς αξιωματικούς Πάτρικ Λη Φέρμορ και Ου. Στάνλεϊ Μος μαζί με Κρητικούς αντιστασιακούς. Ο στρατηγός φυγαδεύτηκε μέσα από τα βουνά και μεταφέρθηκε με πλοίο στην Αίγυπτο — η ιστορία έγινε γνωστή από το βιβλίο του Μος και την ταινία Ill Met by Moonlight.

Οι σύγχρονες Αρχάνες

Από τη δεκαετία του 1990 και μετά, ένα πρωτοποριακό πρόγραμμα αναπαλαίωσης επανέφερε το ιστορικό κέντρο στα αρχικά του χρώματα και στις αρχικές του μορφές. Το έργο απέσπασε ευρωπαϊκά βραβεία (μεταξύ άλλων διάκριση στο πλαίσιο της Europa Nostra) και κατέστησε τις Αρχάνες πρότυπο ανάπλασης οικισμών στην Ελλάδα. Σήμερα ζουν εδώ περίπου 4.000 κάτοικοι, και η κωμόπολη είναι η έδρα του Δήμου Αρχανών–Αστερουσίων. Η οικονομία της εξακολουθεί να στηρίζεται εκεί όπου στηριζόταν πάντα: στο κρασί, το ελαιόλαδο και τη φιλοξενία.